Zarys dziejów Turobina

Turobin leży w zachodniej części doliny Poru, która w tym miejscu ostrym klinem wcina się między wzgórza Roztocza Zachodniego i łagodne wzniesienia Wyżyny Lubelskiej. Leży na 50º 50’szerokości geograficznej północnej i 22º45’ długości geograficznej wschodniej. Ukształtowanie terenu jest zróżnicowane, sięgające około 300 m wzniesienia Roztocza stromo opadają ku dolinie Poru aby na północ łagodnie wznosić się ku zalesionym stokom Wyżyny Lubelskiej. Pochodzenie nazwy miasta najczęściej tłumaczone jest jednoznacznie, jako pochodzące od turów, które niegdyś zamieszkiwały te okolice.

Mimo braku potwierdzenia w źródłach pisanych wielu historyków twierdzi, że Turobin istniał już w XII w. jako wieś królewska przy tzw. trakcie ruskim prowadzącym z Krakowa przez Zawichost do Kijowa. Pierwsze wzmianki pisane pochodzą z II połowy XIV w. W 1377 r. król Ludwik Węgierski nadał swemu podskarbiemu Dymitrowi z Goraja włość szczebrzeską, nadanie to potwierdził w 1389 r. Władysław Jagiełło, dodając jeszcze włość turobińską, która dotąd była własnością królewską. Jako właściciel Turobina Dymitr w 1399 r. wydał akt lokacji wsi na prawie magdeburskim, wójtem ustanawiając Pawła z Radzięcina, a osadnikom przyznał 20 lat wolnizny. Po śmierci Dymitra wieś odziedziczyła jego najstarsza córka Elżbieta, a po jej ślubie z Dobrogostem z Szamotuł, wieś stała się własnością wielkopolskiego rodu Szamotulskich – Świdwów.

Jako własność Szamotulskich, a potem Górków, miejscowość przeżywała najlepszy okres swego rozwoju. Podczas Sejmu Generalnego w 1420 r. na prośbę Dobrogosta i Elżbiety król Władysław Jagiełło nadał Turobinowi prawa miejskie oparte na prawie magdeburskim. Jednocześnie Dobrogost wybudował zamek drewniany na kopcu nad rzeką, miasto otrzymało prawo targu w każdy wtorek ze swobodą handlu wszystkimi towarami. Pierwszy drewniany kościół pw. Wszystkich Świętych, Dobrogost wybudował w 1430 r. Drugi kościółek pw. św. Ducha powstał na Przedmieściu Szczebrzeskim w 1461 r. a przy nim szpital dla ubogich ufundowany przez wójta turobińskiego Nikiela. Miasto przeszło na własność Górków wraz z małżeństwem Katarzyny Szamotulskiej z Łukaszem Górką w 1499 r. W 1509 r. miasto zniszczył najazd tatarski, spłonął kościół. Górkowie obudowali miasto, w 1530 r. wybudowano nowy murowany kościół pw. św Dominika, później rozbudowany przez Zamojskich, istnieje do dziś. To był najlepszy okres dla miasta, mieszczanie otrzymali wiele nowych przywilejów, Górka wybudował nowy zamek. W 1574 r. Stanisław Górka zamienił kościół w zbór kalwiński, przy którym utworzono wyższą szkołę wzorowaną na pińczowskiej, jedną z lepszych na Lubelszczyźnie. Jej rektorami byli : Walenty Koślicki, Wojciech z Kalisza i Stanisław Petrycjusz. W latach 1574 – 88 Turobin stał się jednym z większych ośrodków protestantyzmu na Lubelszczyźnie, odbyło się tu 12 synodów z udziałem znanych przywódców protestanckich. Po śmierci Stanisława Górki, Turobin w roku 1596 nabył Kanclerz Jan Zamojski i włączył do swojej Ordynacji.

Zamojskim nie zależało na wzmacnianiu roli Turobina jako ośrodka miejskiego, gdyż mógł konkurować ze Szczebrzeszynem lub Zamościem. Uwagę swoją skupiali raczej na rozwoju produkcji rolnej, wzmacniając rozwój osadnictwa. Od tego czasu miasto spadało do roli miasteczka skupiającego rzemieślników, obsługujących okoliczną ludność wiejską. W 1623 r. ordynat Tomasz Zamojski odbudował i rozbudował podupadły kościół, a po zniszczeniu kościoła przez wojska kozackie w 1648 r. ponownie go odbudowano. Od 1604 r. decyzją biskupa Jerzego Zamojskiego Turobin stał się jednym z dekanatów diecezji chełmskiej, obejmował on wówczas parafie : Biłgoraj, Sól, Chłaniów, Płonka, Mokrelipie, Turobin z filią w Czernięcinie i Żółkiewkę. Prepozytami parafii turobińskiej często bywali profesorowie i rektorowie Akademii Zamojskiej, był to sposób stosowany przez Zamojskich na to by zapewnić im godne utrzymanie. Jednym z nich był znany poeta Szymon Szymonowicz, profesor Akademii i wychowawca Tomasza Zamojskigo, który w 1600 r. otrzymał w dożywocie Czernięcin, gdzie żył do 1629 r. Innym jeszcze bardziej znanym ks. Stanisław Staszic, który jako profesor Akademii, w l. 1788 – 1791 był proboszczem turobińskim.

Od początków XVI w. wzrastała liczba ludności żydowskiej, gmina żydowska (kahał) powstała w Turobinie w 1576 r. pierwsza synagoga istniała w 1657 r., drugą zbudowano po 1825 r. Jako ciekawostkę warto wspomnieć, że delegatem ludności żydowskiej na Sejm czteroletni w Warszawie był Mordko Pejsakowicz z Turobina. W XVII – XVIII w. miasto niszczyły liczne pożary (w sumie 12), miasto stopniowo podupadało.

Mieszkańcy Turobina wzięli czynny udział w powstaniu styczniowym, wstępując do oddziału Lelewela (płk. Marcina Borelowskiego), który działał w tych okolicach. Za udział w powstaniu, oficjalnie po 1869 r. Turobin utracił prawa miejskie i stał się osadą. Widomą oznaką rusyfikacji stała się cerkiew wzniesiona w miasteczku w 1882 r., rozebrana po odzyskaniu niepodległości, materiał z niej wykorzystano do budowy szkoły.

Dalej rosła liczba ludności żydowskiej, na 5200 mieszkańców w 1908 r. 52% stanowili Żydzi, w tym okresie miasteczko stało się ośrodkiem rzemiosła, o ostrej konkurencji między Polakami a Żydami, którą ci drudzy coraz częściej wygrywali. 12 maja 1908 z inicjatywy ks. Torczńskiego powstała w Turobinie Ochotnicza Straż Pożarna licząca 50 członków.

W czasie I wojny światowej od 1916 r. w Turobinie działała POW, licząca 40 członków. W 1918 r. w sąsiedniej wsi Żurawie doszło do starcia między chłopami a żołnierzami austriackimi, w którym zginęło 9 osób a 13 zostało rannych, pogrzeb ofiar stał się wielką 4 tys. manifestacją polityczną. W czasie wojny miasto zniszczyły dwa wielkie pożary. Po wojnie Turobin z trudem podnosił się ze zniszczeń, dużym osiągnięciem była budowa szkoły, która jako 7- klasówka istniała od 1920 r., budowę nowego 2- piętrowego budynku rozpoczęto od 1933 r. W l. 1924 – 27 wybudowano też, stojący do dziś budynek OSP. Ogólnie jednak Turobin w okresie międzywojennym to szare, dość brudne, rzemieślniczo – handlowe miasteczko służące potrzebom mieszkańców okolicznych wsi.

II wojna światowa do Turobina dotarła 17 września 1939 r. wraz z potyczką jaką w okolicach miasteczka stoczył oddział wojsk polskich pod dowództwem płk Trzebuni, w samym mieście działał wspomagany przez ludność szpital polowy. W ramach regulacji granicznych 23 września na około 2 tygodnie osadę przejęły wojska radzieckie, wycofały się w początkach października, ponownie wkroczyli Niemcy. Rozpoczął się pełen terroru i okrucieństw okres okupacji. Represje okupanta dotknęły zarówno ludność żydowską jak i polską. Jednak to Żydzi stali się ich pierwszymi ofiarami, w dwu wielkich wywózkach 10 maja i 18 października 1942r. wywieziono do obozów śmierci w Bełżcu i Sobiborze około 4 tys. Żydów turobińskich.
Ludność polska terroryzowana ( 3 sierpnia 1942 r. w Turobinie rozstrzelano jako zakładników 20 mieszkańców sąsiednich Gródek ) i obłożona drastycznymi kontyngentami musiała się bronić. W okresie okupacji w osadzie działały Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie. Rejonem AK dowodzili kolejno: por. Stanisław Kluck (do X. 1942), ppor. Zygmunt Szumowski (do IV.1944) i ppor. Henryk Czachorowski (do końca wojny). Dowódcą rejonu BCh był Włodzimierz Wasilewicz. Partyzanci AK 16 maja 1943 r. spalili budynek miejscowej gminy wraz ze spisami kontyngentów, wspólnie z BCh rozbili areszt w Żółkiewce – uwalniając więźniów. Równie aktywne w obronie ludności były Bataliony Chłopskie, obie organizacje scaliły się 7 lipca 1944 r. Turobin został wyzwolony 27 lipca 1944 r. przez wojska radzieckie i miejscowych partyzantów. Upragniona wolność była jednak bardzo trudna, zarówno ze względów politycznych, jak i gospodarczych. Miasteczko zniszczone wojną, przez wiele powojennych lat z trudem egzystowało. Dopiero w latach siedemdziesiątych nastąpił zdecydowany rozwój, prężnie działały Gminna Spółdzielnia, Spółdzielnia Kółek Rolniczych i bank, dając zatrudnienie miejscowej ludności. Miasteczko zmieniło wygląd, powstało wiele nowych budynków, rozwijały i rozbudowywały się szkoły. Obecnie, choć Turobin jest formalnie tylko gminą wiejską, pozostaje lokalnym ośrodkiem gospodarczym, handlowym, oświatowym i parafialnym.

Janusz Bugała